'आए मकै, नआए भोकै' भन्ने नेपाली उखानसंग पौंठेजोरी खेलेका ललितपुरका किसान अब मकै खेतीबाट क्रमश.. अन्य आधुनिक खेतितर्फउन्मूख भएका छन् ।
यस अघि ललितपुरका अधिकांश गाविसमा प्राय मकैखेती मात्र हुने गरेको थियो । मकै खेती छाडेर यहाँका किसानले अब ललितपुरमा तरकारी खेतीका अलावा चियाखेती पनि शुरु गरेका छन् । यसअघि नै यहाँका किसानले कफीको व्यवसायिक खेती शुरु गरिसकेका छन् । वि.सं. २०४०/०४२ सालतिरदेखि कफी खेती शुरु गरिएको दक्षिण ललितपुरमा केही वर्षअघिदेखि व्यवसायिक कफी खेती शूरु भएको छ । तर अब कफी खेती गरिएका आसपासका गाउँहरुमा चियाखेती शुरु भएको छ ।
ललितपुर जिल्लाको दक्षिणपर्ूर्वी पहाडी गाउँहरु कालेश्वर, चन्दपुर, गोटीखेल, मानिखेल, बुखेललगायतका गाविसहरुमा चियाखेती शुरु भएको छ । अहिले व्यक्तिले निजी जग्गामा मात्र होइन सामूहिक रुपमा समेत चियाखेती गर्न थालेपछि स्थानीयवासीहरु समेत चियाखेतीमा आकषिर्त हुन थालेका छन् । किसानहरुमात्र होइन यहाँ उद्योगी, व्यपारी र शिक्षक समेत सामूहिक खेतीप्रति आकषिर्त हुन थालेको स्थानीय शिक्षक रमेशप्रसाद बजगाईले बताए ।
यहाँका १० जना स्थानीय र चियाको जिल्ला इलामका किसान तारामणी खतिवडाको संयुक्त प्रयासमा यहाँ चियाखेतीले व्यवसायिकता पाउने भएको छ । यिनै ११ जनाको प्रयासमा अर्गानिक चिया विकास प्राली नामक कम्पनी दर्ता गरेपछि चियाखेतीले व्यवसायिकता पाउने भएको हो । चन्दनपुरका व्यापारी एवं अर्गानिक चिया विकास प्रा.लिका बलराम बन्जारा भन्छन् 'हामीले बेलैमा थाहा पाएको भए अझ राम्रो हुने थियो । ढिलै भएपनि काम थालनी भएको छ ।' २०५० सालमा कालेश्वरका स्व. माणिकलाल वाइवाले इलामबाट ३० बोट चिया ल्याई रोपेका थिए । स्थानीय शिक्षकसमेत रहेका वाइवाले चियाको हेरचाह गर्न पाएनन । हेरचाह गर्नेबेलामा उनको माओवादीद्वारा हत्या गरियो । उनकी श्रीमती हरिमाया भन्छिन्' पर्याप्त ज्ञान नभएका कारण ती बोटबाट आम्दानी लिन सकिनँ । वहाँ जिउँदै भएको भए राम्रै आम्दानी हुने थियो होला । '
लामो समयदेखि शिक्षण पेशामा संलग्न रहदै हाल नवोदय प्रावि कालेश्वरका प्रधानाध्यापक पदमा कार्यरत नवराज दाहाल सामुहिक चियाखेतीमा व्यस्त छन् । 'म साँझ बिहान खेतीपातीकै काम गथर्ें तर परम्परागत खेती मात्र थियो । अब आधुनिक खेतीको सुरुवात भएको छ फर्ुसदको समयमा यतै लाग्छु ।' दहालले भने- 'मैले आफ्नो बारीमा ४ सय ५० बोट चिया यसै वर्षरोपेको छु, हेरौं यसले कस्तो उत्पादन देला ।' उनीमात्र होइन कालेश्वर -७ बतासेका प्रेमप्रसाद घिमिरेले पनि एक सयभन्दा बढी बिरुवा रोपेका छन् । त्यसैगरी देबीचौर-४ का दिपकप्रसाद तिमल्सिनाले पनि पाँचसय बोट चिया रोपेका छन् । उनले पनि अरुको जस्तै चियाखेतीबाट टन्न आम्दानी गर्ने सपना साँचेका छन् ।
विगत दर्ुइ वर्षेखि निरन्तर रुपमा मकै बालीमा ग्रे लिफ्ट स्पट -स्थानीय नाम डढुवा रोग)को प्रकोप बढेपछि यहाँका किसानहरु बैकल्पिक खेतीप्रति आकषिर्त भएका हुन् । यहांको माटो, भौगोलिक बनावट आदिका कारण यो भेगमा चियाखेती राम्रो हुने इलामका तारामणी खतिवडाले दावि गरे । अहिले कम्पनीले तीन हजार दर्ुइ सय भन्दा बढी बिरुवा कालेश्वर ९ मा रोपेको छ । पहिले कृषि विकास बैंकको सेवा उपयोग गर्न पाउँदा फलफूलखेती शर्ीष्ाकमा ऋण लिएर नास्पाती, आरु, स्याउ रोपेर उत्पादन लिन नसकेका किसानहरु चियाखेतीबाट उत्पादन लिन सकिने हो वा होइन भन्नेबारे अन्यौलमा छन् । तर, आधुनिक अर्गानिक चिया विकास प्रा.लिले २६ रोपनी जग्गामा चिया रोपे पछि र चन्दनपुरमा २० रोपनी जग्गा भाडामा लिई चियाको विरुवा उत्पादन गर्ने नर्सरी बनाएपछि भने विश्वस्त भएको स्थानीयबासीको प्रतिक्रिया छ । २० रोपनी जग्गामा ६ लाख बर्ेना उत्पादन गर्ने प्रालीले जनाएको छ ।
चियाको प्रयोग विश्वमा ५ सय ५० वर्षपहिले चिनबाट भएको हो । तर नेपामा भने वि.संं. १९२० मा मात्र इलाम जिल्लामा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जंगबहादुरका ज्वाई गणराजसिंह थापाले रोप्न शुरु गरेको नेपाल चिया विकास निगमको तथ्याङ्क्मा उल्लेख छ ।
चियाको प्रयोग बढी गर्ने मुलुक आयरल्याड हो जहाँ प्रतिवर्षसरदर एक व्यक्तिले तीन के.जी. चिया खपत गर्ने गर्छन् । इलाम जिल्लाको मात्र परिचय बनाउँदै आएको चियाखेती अब ललितपुरमा समेत बिस्तारित भएपछि यहाँका किसानको आम्दानी बढ्ने पक्का छ । ललितपुरमा उत्पादन हुने चिया ग्रिन टीको रुपमा बिक्री हुने कुरामा चियाका किसान तारामणी खतिवडा ढुक्क छन् ।
यहाँ भएको चियाखेतीबारे भने जिल्ला कृषि कार्यलय अनविज्ञ रहेको छ । कृषि बिकास कार्यालय ललितपुरका प्रमूख यसबारे आफूलाई थाहा नभएको बताउँछन् ।
मकैबालीबाट कुनै आम्दानी हुन नसकेको यो भेगमा चियाखेती फस्टाउन सकेमा यहाँका किसानहरुले अहिले भोगेको छाक टार्नै धौ धौको समस्यामात्र हट्ने नभइ उच्चतम आम्दानी हुने कुरामा किसानका अगुवाहरु बिश्वस्त छन् । अझै पनि यातायात र विद्युतको पहुँच पुगी नसकेको दक्षिण ललितपुरमा चियाखेती फस्टाएमा यहाँको विकास हुने कुरा पक्का छ । अहिले कालेश्वर, चन्दनपुर, गोटिखेल, मानिखेल, बुखेल देखि देवीचौर, घुसेलसम्म चियाका बिरुवा वितरण गरिएको तारामणी खतिवडाले बताएका छन् । हालै मात्र अमेरिकी वैज्ञानिकहरुले दैनिक ४/५ कप हरियो चिया -ग्रिन टि) पिउनाले क्यान्सर रोगबाट बच्न सकिने सफल परिक्षण गरिसकेका छन् । यसबाट पनि यहाँका किसनहरुले चियाखेतीमा सफलता पाएमा आर्थिक मात्र होइन अन्य लाभ लिन सक्ने पक्का छ ।